Thanassis Tzavaras, « La mort est ainsi aussi »

par panos

Thanassis Tzavaras, « La mort est ainsi aussi », Colloque international de psychanalyse. La mort à l’œuvre: Figure d’altérité et mémoire de deuil, Athènes, décembre 2008, Université Nationale et Kapodistrienne d’Athènes (Département de Psychologie et Master de Psychologie Clinique), Université Paris Diderot Paris-7 (Ecole Doctorale « Recherches en psychanalyse et en psychopathologie », Centre de recherches Psychanalyse et Médecine-CRPM) et Séminaire de recherches Pandora (gr-fr)

(Θανάσης Τζαβάρας, « Είναι κι έτσι ο θάνατος », Διεθνές Συνέδριο Ψυχανάλυσης: Ο θάνατος επί τω έργω: ετερότητα και μνήμη πένθους, Αθήνα, Δεκέμβριος 2008, τομέας Ψυχολογίας Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και τμήμα Ψυχαναλυτικών ερευνών Πανεπιστημίου Paris Diderot, Paris-7)

*

Dans son traité Considérations actuelles sur la vie et sur la mort, écrit en 1915, dans le tourbillonnement de la Première Guerre mondiale, et surtout dans la deuxième partie, intitulée « Notre attitude à l’égard de la mort », Freud nous livre une série de réflexions qui méritent notre attention.

« Le fait que nous nous sentons aujourd’hui si étrangers dans un monde qui jadis nous paraissait si beau et si familier tient à une autre cause encore, que je vois dans le trouble que cette guerre a apporté dans notre attitude, jadis si ferme et si solidement établie, à l’égard de la mort.

Cette attitude n’était rien moins que franche et sincère. A nous entendre, on pouvait croire que nous étions naturellement convaincus que la mort était le couronnement nécessaire de toute vie, que chacun de nous avait à l’égard de la nature une dette dont il ne pouvait s’acquitter que par la mort, que nous devions être prêts à payer cette dette, que la mort était un phénomène naturel, irrésistible et inévitable. Mais en réalité, nous avions l’habitude de nous com­porter comme s’il en était autrement. Nous tendions de toutes nos forces à écarter la mort, à l’éliminer de notre vie. Nous avons essayé de jeter sur elle le voile du silence et nous avons même imaginé un proverbe : « il pense à cela comme à la mort » (c’est-à-dire qu’il n’y pense pas du tout), bien entendu comme à sa propre mort (à laquelle on pense encore moins qu’à celle d’autrui). Le fait est qu’il nous est absolument impossible de nous représenter notre propre mort, et toutes les fois que nous l’essayons, nous nous apercevons que nous y assistons en spectateurs. C’est pourquoi l’école psychanalytique a pu déclarer qu’au fond personne ne croit à sa propre mort ou, ce qui revient au même, dans son inconscient chacun est persuadé de sa propre immortalité.

Pour ce qui est de la mort d’autrui, l’homme civilisé évite soigneusement de parler de cette éventualité en présence de la personne dont la mort paraît imminente ou proche. Seuls les enfants ne connaissent pas cette discrétion. Ils s’adressent sans ménagements des menaces impliquant des chances de mort et trouvent encore le moyen d’escompter la mort d’une personne aimée, en lui disant, comme s’il s’agissait de la chose la plus naturelle du monde : « Chère maman, quand tu seras morte, je ferai ceci ou cela. » […] A cette attitude conventionnelle que la civilisation nous impose à l’égard de la mort, fait pendant l’état de consternation, d’effondrement complet dans lequel nous plonge la mort d’une personne proche : père ou mère, époux ou épouse, frère ou sœur, enfant ou ami cher. Il nous semble qu’avec elle nous enterrons nos espérances, nos ambitions, nos joies, nous refusons toute consolation et déclarons qu’il s’agit d’une mort irremplaçable »[i].

Nous allons évoquer l’histoire de Thalia, de la manière la plus courte possible. Elle est née en 1937. Son père est né et a grandi en Asie Mineure, dans une ville côtière. Il a survécu aux événements de 1922, étant parti chercher une barque afin que toute sa famille puisse quitter le territoire et se sauver. A son retour, il a trouvé ses parents et sa fratrie massacrés. Lui, a pu arriver en Macédoine, où il a débuté dans le commerce et, plus précisément, le commerce des peaux et cuirs. Dans la ville de Drama, il a connu la mère de Thalia, avec laquelle il s’est marié. Par arrangement, bien évidemment. De son côté, la mère de Thalia est née en Thrace occidentale. Lorsqu’elle était encore bébé, elle a été adoptée – avec un autre bébé, né d’une autre mère – par sa mère, donc sa mère adoptive. Sa famille a d’abord déménagé à Constantinople, puis est revenue en Thrace occidentale. C’est à ce moment qu’elle a connu et s’est mariée avec le père de Thalia. Ensemble, ils ont eu trois enfants, deux filles et un garçon. Thalia est la fille aînée.

Quand Thalia a eu dix ou douze ans, sa famille de réfugiés permanents a été obligée de procéder à un déplacement de plus à cause de la situation en Thrace occidentale due à la guerre civile. Ils sont alors venus à Athènes, où ils se sont trouvés entassés dans une petite partie d’un immeuble réquisitionné par le gouvernement grec afin d’y abriter les « victimes des bandits ». Le père a continué le commerce des peaux et cuirs, en voyageant sur tout le territoire de Macédoine et de Thrace, en s’absentant pendant de longues périodes et sans que jamais personne ne sache s’il était vivant ou mort. Vers 1955, pendant un séjour à Athènes, il est tombé malade et s’est fait hospitaliser à l’hôpital Evangelismos. Durant son hospitalisation, le marchand rusé a cherché dans le bureau des médecins, où il a trouvé un diagnostic de cancer. Sans aucun doute, ce diagnostic ne le concernait pas.

A la maison habitaient la grand-mère, mère adoptive, sa fille, mère de Thalia, la fratrie de trois enfants et, lorsqu’il était à Athènes, le père. Après la découverte de ce diagnostic, le père s’est adressé à Thalia, fille aînée, et lui a dit : « Maintenant, je te confie la responsabilité de toute la famille ». Thalia, ayant vécu depuis longtemps les séparations, ainsi que l’insécurité que lui procurait le fait d’ignorer si son père était vivant ou mort et si sa famille échapperait aux menaces perpétuelles – Turcs, Bulgares, communistes, etc. –, elle a pris très au sérieux le rôle que lui avait assigné son père. Une fois qu’elle a eu son baccalauréat, et tout en étant une élève brillante, elle s’est mise à travailler dans un atelier de photos appartenant à un parent lointain. Dévouée à son travail et grâce à ses compétences, elle est devenu le pilier de l’entreprise (rappelons qu’à cette époque-là, les mariés, une fois sortis de l’église, allaient chez les « photographes-artistes » pour se faire prendre en photos en bonne et due forme).

Thalia n’a connu ni dimanches ni jours fériés, et ses patrons, avares et fermés, lui versaient un salaire relativement maigre. Pourtant, grâce à son intelligence, elle arrivait toujours à trouver des solutions à ses problèmes, même par des voies détournées. Son désir inassouvi étant de continuer ses études, elle s’est mise à suivre les séminaires d’un prêtre, à proximité de son lieu de travail. Sans pouvoir revendiquer ni financer sa formation, elle s’est abonnée à la revue de l’association en question et elle a commis le « pêché » de voler les frais d’abonnement à la caisse de son atelier.

Elle s’est mariée par arrangement avec un bon travailleur, également réfugié, et elle a eu deux enfants. Cependant, elle a continué de vivre dans l’insécurité et sous la menace d’une disparition imminente. Dans sa vie conjugale, les préoccupations du quotidien se nourrissait d’une relation fusionnelle avec sa mère (la grand-mère étant déjà décédée).

La vie en symbiose avec sa mère a eu maintes conséquences psychiques, car cette mère, qui n’a appris qu’à l’âge de vingt ans qu’elle avait été adoptée, vivait dans l’insécurité absolue, après le premier et réel abandon par sa mère biologique et la peur permanente d’un abandon fantasmatique par son mari, très souvent absent. La mère étant pleine de préjugés et de superstitions, les signifiants de la famille étaient marquées d’une seule constante : l’éducation et la reconnaissance sociale de ses plus jeunes enfants. Ainsi Thalia, tout en travaillant constamment, a pu assumer l’éducation de sa fratrie, et puis, tout en étant économe et bonne gestionnaire, a pu s’en sortir avec les ressources très limitées du couple. Elle a quitté l’atelier et a commencé à faire la représentante commerciale de porte à porte. Ce métier est parmi les plus instables et précaires, car il consiste à tourner indéfiniment en rond, comme un être maudit, et à vivre avec l’angoisse de se faire renvoyer et abandonner. C’est ainsi qu’elle a développé une stratégie afin de compenser cette angoisse de séparation et de rejet. Son stratagème consistait à noter minutieusement les dates d’anniversaire et de fête de tous ses collaborateurs, et à leur offrir, à ces occasions, quelque chose qu’elle préparait de ses propres mains, tantôt des cakes, tantôt des tartes, surtout aux herbes fines.

Une série d’événements négatifs – conflits intrafamiliaux, malchance professionnelle, ainsi qu’un vol par effraction chez elle – vont déstabiliser Thalia. C’est à ce moment-là, en 1991, que sa sœur – nous nous connaissions dans le cadre de relations professionnelles – intervient et lui propose de venir me consulter. Pour que Thalia ose faire ce pas, sa sœur et ses amis lui ont parlé de moi au superlatif, en me présentant comme une sorte de mage-guérisseur.

Elle est venue me voir pour la première fois en septembre 1991, d’emblée sur une forte disposition de transfert. D’une certaine manière, ce transfert positif sera son plus grand succès thérapeutique, car chaque fois qu’elle appelait pour fixer un rendez-vous – nos rencontres ont rarement été systématiques – la proposition même de la séance suffisait pour la faire se sentir beaucoup mieux.

En 1992, sa mère décède subitement d’un infarctus du myocarde et, comme dirait Freud, Thalia est absolument convaincue de l’imminence de sa propre fin. Pendant cette période, nos rencontres deviennent fréquentes mais s’y ajoute la prise d’anxiolytiques. Le scénario de séparation va se reproduire avec le départ de son fils, après ses études, pour le service militaire. Malgré cela et malgré toutes les contraintes relatives à son travail de représentante commerciale de porte à porte, elle arrive à s’en sortir dans le quotidien.

C’est pendant cette même période que sa façon caractéristique de raconter autant les faits quotidiens que ses expériences de séparation et de mort me fait, par association d’idées, lui dire : « pourquoi n’écrivez-vous pas toutes ces choses que vous racontez si bien ? ». Scandalisée, la dame aux tartes a protesté en disant que cela est impossible pour des gens de sa formation. Pourtant, il semble que la tentation était grande et Thalia a commencé mettre sur le papier ses pensées sur la mort. Quelques années plus tard, elle est venue et m’a présenté un texte intitulé « La mort est ainsi aussi ».

Ce texte commence ainsi : « La conciliation de la vie et de la mort est une chose importante, car toutes les deux sont grandioses. J’ai pu le sentir à l’occasion de la mort de mon amie Efthymia, de Migia. Elle m’a fait comprendre ce qu’est la mort normale. J’ai peur de la mort, comme la plupart de gens, et j’affronte avec crainte les funérailles […]. Pour moi, tout cela est terrible. Je perds mes sens, j’ai l’impression que mon cerveau ne fonctionne plus. Les pulsations de mon cœur ralentissent, mes genoux s’écroulent, et je me rappelle ma mère qui me disait ‘ne va pas aux funérailles d’un tel, ce n’est pas si grave, et, je t’en prie, que personne ne vienne aux miennes’. C’est pour cela que quand elle est décédée, je n’ai voulu inviter personne. J’ai voulu qu’il n’y ait que nous. […] Les derniers jours, j’allais la voir presque tous les jours. Elle le voulait et elle me le faisait comprendre par le sourire qu’elle m’offrait chaque fois qu’elle me voyait. Le jour où elle est partie, le 30 juin, c’était comme si elle m’avait envoyé un message, et je m’y suis rendue le matin, vers dix heures, tandis que d’habitude j’y allais dans l’après-midi. C’est ainsi que j’ai pu me trouver auprès d’elle. Je n’oublierai jamais cette grandeur. Voir un homme mourir ! De mort normale bien évidemment. Elle avait déjà quatre vingt quinze ans ».

Par la suite, elle décrit les événements de la vie de Migia et les faits autour de la fin de son amie. Elle a écrit et pris soin de ce texte, comme elle prenait soin de ses cakes et de ses tartes. Elle l’a donné à sa fille pour le dactylographier et elle y a mis la dédicace suivante : « Ce texte a été écrit à la suite de mon expérience et je le dédicace à Th. T. ». Surpris de la qualité littéraire du texte, je lui ai proposé de l’envoyer à une revue littéraire bien connue. En fait, il a été reçu et publié avec enthousiasme. Thalia m’a amené le texte publié avec la dédicace suivante : « Merci de m’avoir aidée, non seulement à dépasser la mort mais à la décrire aussi. Th. ».

Toujours selon Freud, « Et nous sommes amenés tout naturellement à chercher dans le monde de la fiction, dans la littérature, au théâtre ce que nous sommes obligés de nous refuser dans la vie réelle.

Nous y trouvons encore des hommes qui savent mourir et s’entendent à faire mourir les autres. Là seulement se trouve remplie la condition à la faveur de laquelle nous pourrions nous réconcilier avec la mort. Cette réconciliation, en effet, ne serait possible que si nous réussissions à nous pénétrer de la conviction que, quelles que soient les vicissitudes de la vie, nous continuerons toujours à vivre, mais d’une vie qui sera à l’abri de toute atteinte »[ii].

Ce qui nous intéresse dans ce cas c’est que bien que Thalia n’ait pas apprivoisé complètement son angoisse de séparation et de perte, et qu’elle ne se soit pas réconciliée complètement avec la mort, il y a eu un double déplacement qui lui a permis d’avoir plus confiance en la vie et, malgré les difficultés dues à l’âge, d’y prendre plaisir à travers des actes qui dépassent soit le simple stratagème de séduction avec des tartes et des cakes, soit l’opération traditionnelle des soins et des devoirs. Les propos du thérapeute : « Pourquoi n’écrivez-vous pas toutes ces choses que vous racontez si bien ? » ont compensé d’une certaine manière les propos du père : « Maintenant, je te confie la responsabilité de toute la famille ». Cela a permis à cette dame ambitieuse et douée de se déplacer de la position de pater familias au travail, prenant en charge des soins qu’elle a assumée autant à l’égard de sa fratrie qu’à l’égard de ses enfants, vers un espace de créativité et de plaisir. Ce n’est pas que le scénario qu’elle a construit à propos de la mort « normale », c’est-à-dire naturelle, de son amie – une référence sans aucune doute positive à l’égard de la peur de la mort –, mais aussi sa décision de suivre des cours de danses traditionnelles à la mairie de son quartier. Il faudrait voir son expression quand un jour elle est venue, toute fière, me montrer une photo d’elle. Elle portait la tenue traditionnelle de Karagouna (c’est-à-dire de la paysanne de la plaine de Thessalie) et elle dansait la ronde de Thessalie, en public.

Permettez-moi de clore cette intervention avec les vers du poète Andréas Empeiricos, de son poème « À la rue des Philhellènes ».

« Ô Dieu ! Cette chaleur torride est nécessaire pour qu’une telle lumière existe ! Cette lumière est nécessaire pour que, un jour, cette gloire devienne commune, pour que cette gloire devienne universelle ; cette gloire des Hellènes, qui ont été les premiers, je crois, dans ce monde ici bas, à rendre la peur de la mort la verve de la vie. »

Athènes, 29 novembre 2008

Notes


[i] S. Freud, Considérations actuelles sur la vie et sur la mort, (Traduction de l’Allemand par le Dr. S. Jankélévitch, en 1915, revue par l’auteur), Paris, Payot.

[ii]Ibid.

 

*

Είναι και έτσι ο θάνατος 

Περίληψη

Αναφερόμαστε στην ιστορία μιας άτυπης ψυχοθεραπείας, που κρατάει περίπου δεκαεφτά χρόνια, με μια κυρία που σήμερα είναι 72 ετών. Έμπλεος άγχους και φοβιών, πολύ δραστήρια και δημιουργική, όμως, εις τα του νοικοκυριού, σαγήνευε τη ζωή, την οικογένειά της και τους πελάτες της (ήταν πλασιέ) φτιάχνοντας με τα χεράκια της πότε κέικ, πότε πίτες, κυρίως χορτόπιτες. Προερχόταν από μια οικογένεια προσφύγων αλλά και εσωτερικών μεταναστών του εμφυλίου πολέμου. Έζησε μέσα στην ανασφάλεια και στην επαπειλούμενη εξαφάνιση. Με τον άντρα της και τα δυο της παιδιά, η φροντίδα της καθημερινότητας στηριζόταν κυρίως σε ένα συμβιωτικό δίδυμο με τη μητέρα της. Όταν τελικά αυτή πέθανε, το 1992, νόμισε ότι ήρθε το τέλος της. Με υπομονετική διεργασία και με παρότρυνση από τη μεριά του θεραπευτή, τελικά η θεραπευόμενη κατάφερε να τιθασεύσει τον φόβο θανάτου και καταστροφής, δημιουργώντας ένα τρισχαριτωμένο διήγημα, ο τίτλος του οποίου είναι και ο τίτλος αυτής της παρέμβασης «Είναι κι έτσι ο θάνατος». Απορίας και θαυμασμού άξιον είναι, ότι απέστειλε το διήγημα σε σοβαρό λογοτεχνικό περιοδικό, το οποίο το δέχθηκε προς δημοσίευση. Τούτο ήταν η κατακλείδα μιας προσπάθειας ετών.

 

Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συνάδελφοι,

Ο Φρόιντ, στο δοκίμιό του Επίκαιρες παρατηρήσεις για τον πόλεμο και το θάνατο – ένα  κείμενο γραμμένο το 1915, στη δίνη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου – και κυρίως στη δεύτερη ενότητα, με τίτλο «Η σχέση μας με το θάνατο», καταγράφει μια σειρά από σκέψεις για αυτή τη σχέση που αξίζουν τον κόπο να μας απασχολήσουν για λίγο.

«Αισθανόμαστε τόσο αποξενωμένοι σε αυτόν τον άλλοτε τόσο όμορφο και γνώριμο κόσμο, είναι η διαταραχή της σχέσης που είχαμε μέχρι τώρα με τον θάνατο. Αυτή η σχέση δεν ήταν ειλικρινής. Όταν μας άκουγε κανείς να μιλούμε για το θάνατο, ήμασταν φυσικά πρόθυμοι να υποστηρίξουμε ότι ο θάνατος είναι το αναγκαίο τέλος κάθε ζωής, ότι ο καθένας μας χρωστάει στη φύση έναν θάνατο (ή όπως έλεγε ο Σαίξπηρ «χρωστάς του Θεού έναν θάνατο») και πρέπει να είναι προετοιμασμένος να εξοφλήσει το χρέος, με λίγα λόγια ότι ο θάνατος είναι φυσικός, αναμφισβήτητος και αναπόφευκτος. Στην πραγματικότητα, όμως, συμπεριφερόμαστε σα να μην ήταν έτσι. Δείχναμε την απαραγνώριστη τάση να παραμερίσουμε το θάνατο, να τον εξαλείψουμε από τη ζωή. Προσπαθούσαμε να τον αποσιωπήσουμε, έτσι έχουμε και την παροιμία «το σκέφτεται, όσο και τον θάνατο». Τον δικό του θάνατο, φυσικά. Ο προσωπικός θάνατος είναι βέβαια αδιανόητος, και όσες προσπάθειες και αν κάνουμε, παρατηρούμε ότι εξακολουθούμε να είμαστε σαν απλοί θεατές…στο ασυνείδητό του ο καθένας είναι πεπεισμένος για την αθανασία του. Όσον αφορά το θάνατο ενός άλλου, ο πολιτισμένος άνθρωπος αποφεύγει επιμελώς να μιλήσει για αυτό το ενδεχόμενο, όταν ο μελλοθάνατος μπορεί να το ακούσει. Μόνο τα παιδιά αγνοούν αυτόν τον φραγμό, το ένα απειλεί το άλλο χωρίς φόβο ότι θα πεθάνει και μάλιστα είναι σε θέση να πουν σε ένα αγαπημένο άνθρωπο κατά πρόσωπο, λόγου χάρη: «μανούλα, όταν δυστυχώς θα έχεις πεθάνει, θα κάνω αυτό ή εκείνο». […] Αυτή η στάση απέναντι στον θάνατο, που υπαγορεύεται από τον πολιτισμό και τη συμβατικότητα, συμπληρώνεται με την πλήρη κατάρρευσή μας όταν ο θάνατος πλήττει έναν δικό μας άνθρωπο, σύζυγο, αδελφό, παιδί ή έναν ακριβό φίλο. Μαζί με το νεκρό θάβουμε και τις ελπίδες μας, τις απαιτήσεις, τις απολαύσεις, είμαστε απαρηγόρητοι και τον θεωρούμε αναντικατάστατο». [Μετάφραση Λευτέρης Οικονόμου, Αθήνα, Επίκουρος, 1998].

Θα αναφερθούμε με τον πιο σύντομο δυνατό τρόπο στην ιστορία της Θάλειας. που γεννήθηκε το 1937. Ο πατέρας της ήταν Μικρασιάτης και είχε σωθεί από τα γεγονότα του 1922 έχοντας πάει να βρει στην παραθαλάσσια πόλη που ζούσε με τους γονείς του, μια βάρκα για να φύγουν από τον τόπο και να σωθούν. Όταν γύρισε να τους παραλάβει, βρήκε και τους δυο γονείς και τα αδέλφια του σφαγμένα. Κατάφερε και ήρθε πρόσφυγας στη Μακεδονία, όπου άρχισε να κάνει διάφορες εμπορικές δουλειές, κυρίως όμως να γίνει έμπορος δερμάτων. Στη Δράμα του γνώρισαν τη μητέρα της Θάλειας. και έγινε ένας γάμος, όπως είναι φυσικό, από συνοικέσιο. Η μητέρα της Θάλειας ήταν γεννημένη στην ανατολική Θράκη, αλλά μωρό ακόμη μαζί με ένα άλλο ξένο μωρό [δηλαδή από άλλη μητέρα] υιοθετήθηκαν από τη θετή μητέρα τους και μετακόμισαν στην Κωνσταντινούπολη. Όταν τελικά γύρισαν στην ανατολική Μακεδονία έγινε ο σχετικός γάμος και αποκτήσανε τρία παιδιά, δύο κορίτσια και ένα αγόρι Η κα Θάλεια είναι η πρωτότοκη.

Όταν ήταν περίπου δέκα με δώδεκα χρονών, η οικογένεια των προσφύγων υποχρεώνεται να ακολουθήσει μια επιπλέον εσωτερική μετανάστευση, λόγω της κατάστασης που επικρατούσε στην περιοχή της ανατολικής Μακεδονίας με τον εμφύλιο πόλεμο. Ήρθαν, λοιπόν, στην Αθήνα, όπου στριμώχτηκαν σε ένα σχετικά μικρό μέρος οικήματος, που είχε επιτάξει η ελληνική κυβέρνηση για να στεγάζει τους επονομαζόμενους συμμοριόπληκτους. Ο πατέρας συνέχισε την εμπορία δερμάτων, ταξιδεύοντας σε όλο τον χώρο της Μακεδονίας και της Θράκης, απουσιάζοντας μεγάλες χρονικές περιόδους και χωρίς ποτέ κανένας να ξέρει αν ζει ή αν πέθανε. Σε ένα ταξίδι του στην Αθήνα, περί το 1955, αρρώστησε και νοσηλεύτηκε στο Ιπποκράτειο Νοσοκομείο. Κατά τη διάρκεια αυτής της νοσηλείας, ο πονηρός έμπορος έψαξε στο γραφείο των γιατρών και βρήκε μια γνωμάτευση, προφανώς όχι δικιά του, που έλεγε ότι πάσχει από καρκίνο.

Στο σπίτι έμεναν η γιαγιά, η θετή μάνα και η κόρη της, μητέρα της Θάλειας, τα τρία παιδιά, και όταν ήταν στην Αθήνα, και ο πατέρας. Μετά από αυτή τη γνωμάτευση, ο πατέρας έπιασε την πρωτότοκό του και της είπε ότι «σου αναθέτω την ευθύνη όλης της οικογένειας». Η Θάλεια., η οποία είχε ζήσει επί σειρά ετών τους αποχωρισμούς και τις αβεβαιότητες του αν ζει ή δε ζει ο πατέρας ή αν γλιτώνουν ή δε γλιτώνουν από τους ποικίλους κινδύνους -Τούρκους, Βουλγάρους κομμουνιστές, κλπ.- πήρε πάρα πολύ σοβαρά το ρόλο της και μόλις τέλειωσε το γυμνάσιο, όπου ήταν άριστη μαθήτρια, έπιασε δουλειά σε ένα συγγενικό τους φωτογραφείο, όπου με την εργατικότητά της και τις ικανότητές της έγινε ο στυλοβάτης αυτού του ατελιέ (να θυμίσουμε ότι εκείνη την εποχή οι γαμπροί και οι νύφες, αφού βγαίνανε από την εκκλησία, πηγαίνανε στα καλλιτεχνικά φωτογραφεία και φωτογραφιζόντουσαν καταλλήλως).

Δεν είχε Κυριακές και γιορτές, οι δε συγγενείς, τα αφεντικά, τσιγκούνηδες και σφιχτοί, της δίνανε ένα σχετικά μικρό μισθό ακόμη και για την εποχή. Η ευφυΐα της να βρίσκει πλάγιες λύσεις για τα προβλήματά της και μέσα στον καημό της για μόρφωση, παρακολουθούσε κάθε φορά που μπορούσε κάτι συγκεντρώσεις που έκανε ένας ιεροκήρυκας της περιοχής του φωτογραφείου. Αλλά, επειδή δεν μπορούσε να διεκδικήσει τη μόρφωσή της, γράφτηκε συνδρομήτρια στο περιοδικό της οργάνωσης εκείνης και έκανε την «αμαρτία» να κλέβει τα λεφτά της συνδρομής από το ταμείο του φωτογραφείου.

Τελικά παντρεύεται με συνοικέσιο φυσικά, έναν πολύ εργατικό, και αυτός προσφυγικής καταγωγής, και αποκτά δυο παιδιά. Έζησε μέσα στην ανασφάλεια και στην επαπειλούμενη εξαφάνιση. Με τον άντρα της και τα δυο της παιδιά, η φροντίδα της καθημερινότητας στηριζόταν κυρίως σε ένα συμβιωτικό δίδυμο με τη μητέρα της. [Η γιαγιά είχε πεθάνει]

Η ζωή σε συμβιωτικό δίδυμο είχε πάρα πολλές ψυχικές συνέπειες, καθότι αυτή η μητέρα, που όπως έμαθε όταν ήταν είκοσι χρονών, ήταν υιοθετημένη, ζούσε στην απόλυτη ανασφάλεια, μετά από μια φαντασιωσική πρώτη εγκατάλειψη από τη βιολογική της μητέρα και στη συνέχεια από τον φόβο να μην την εγκαταλείψει ο συχνά απουσιάζων άντρας της. Η μητέρα ήταν έμπλεος προκαταλήψεων και προλήψεων και η διαχείριση των νοημάτων μέσα στο σπίτι είχε μόνο μια σταθερά, τη μόρφωση και την καταξίωση των δυο μικρότερων παιδιών. Έτσι, η Θάλεια., δουλεύοντας διηνεκώς μπόρεσε και σπούδασε και τα δυο της αδέλφια και όντας πολύ οικονόμα και νοικοκυρά κατάφερε να τα βγάζει πέρα με τα περιορισμένα οικονομικά του ζευγαριού. Είχε εγκαταλείψει το φωτογραφείο και έκανε τη δουλειά του πλασιέ. Η δουλειά του πλασιέ είναι από τα πιο αβέβαια επαγγέλματα, γιατί γυρνάς σαν την άδικη κατάρα, πηγαίνεις στα διάφορα μαγαζιά και ζεις πάντα με το άγχος ότι θα σε διώξουν και θα εγκαταλείψουν. Έτσι, ανέπτυξε μια στρατηγική αναπλήρωσης του άγχους αποχωρισμού και απόρριψης, με το ακόλουθο στρατήγημα. Είχε λεπτομερώς καταγράψει τα γενέθλια ή και τις γιορτές των συνεργατών της και πάντα στις επετείους προσέφερε κάτι φτιαγμένο από τα χέρια της, πότε κέικ και κυρίως πίτες, χορτόπιτες κατά βάση.

Ο συντονισμός σε διάφορα πεδία αρνητικών γεγονότων -ενδοοικογενειακές συγκρούσεις, ατυχία στον επαγγελματικό χώρο και το ατύχημα μιας κλοπής στο σπίτι-, θα αποσταθεροποιήσουν τη Θάλεια. Είναι τότε, λοιπόν, το 1991, που η αδελφή της, που είχε τύχει να με γνωρίσει από επαγγελματικούς λόγους, παρεμβαίνει και της λέει να έρθει να με συμβουλευτεί. Η αδελφή και η παρέα της, προσπαθώντας να την ενισχύσουν να τολμήσει την επίσκεψη, παρουσίασαν το πρόσωπό μου σε έναν υπερθετικό βαθμό, κάτι σαν ο μάγος-θεραπευτής.

Ήρθε και με συνάντησε για πρώτη φορά το Σεπτέμβριο του 1991, με μια πολύ έντονη εκ προοιμίου μεταβίβαση. Η θετική συναισθηματική της μεταβίβαση θα υπάρξει, κατά κάποια άποψη, η πιο έντονη θεραπευτική της επιτυχία, γιατί κάθε φορά που έπαιρνε τηλέφωνο για να κλείσει ραντεβού –η συνεργασία μας υπήρξε σπάνια συστηματική- με την πρόταση του ραντεβού, ένοιωθε πολύ καλύτερα.

Το 1992 η μητέρα της πεθαίνει απότομα από καρδιακή προσβολή και, όπως θα έλεγε και ο Φρόιντ, η Θάλεια είναι εντελώς πεπεισμένη ότι πρόκειται και η ίδια να εξαφανιστεί. Την περίοδο αυτή πυκνώνουν τα ραντεβού μας και, έξω από τις όποιες ψυχοθεραπευτικές ενέργειες, χρειάζεται να πάρει και αγχολυτικά φάρμακα. Το σκηνικό του αποχωρισμού θα επαναληφθεί με την αναχώρηση του γιου της, μετά το πτυχίο, για το στρατιωτικό. Παρόλα αυτά, καταφέρνει και τα βγάζει πέρα μέσα στην καθημερινότητα και με τις αντιξοότητες της βαριάς δουλειάς του πλασιέ.

Είναι εκείνη την εποχή που με τον τρόπο τον χαρακτηριστικό που διηγείται τα καθέκαστα, καθώς και τα βιώματά της γύρω από τον αποχωρισμό και το θάνατο, που συνειρμικά μου έρχεται η ιδέα να της πω ότι, «γιατί αυτά τα πράγματα που λέτε τόσο ωραία, δεν τα γράφετε;». Σκανδαλισμένη η κυρία με τις πίτες, διέρρηξε τα ιμάτιά της, λέγοντας ότι αυτό είναι αδύνατο, για ανθρώπους της δικιάς της μόρφωσης. Και όμως ο πειρασμός υπήρξε, φαίνεται, μεγάλος και άρχισε να καταγράφει στο χαρτί τις σκέψεις της γύρω από το θάνατο. Μετά από κάποια χρόνια ήρθε και μου παρουσίασε ένα κείμενο, το οποίο είχε τίτλο τον τίτλο αυτής εδώ της εισήγησης.

Το κείμενο αρχίζει: «Η συμφιλίωση της ζωής με το θάνατο είναι σημαντικό πράγμα, και τα δύο είναι ένα μεγαλείο. Το ένιωσα με το θάνατο της κυρίας Ευθυμίας, της Μίγιας. Με έκανε να καταλάβω τι είναι φυσιολογικός θάνατος. Τον θάνατο τον φοβάμαι, όπως οι περισσότεροι άνθρωποι και το να πάω σε μια κηδεία το αντιμετωπίζω με φόβο […]. Όλα αυτά είναι φοβερά για μένα. Χάνομαι, νομίζω πως ο εγκέφαλός μου δε λειτουργεί. Οι κτύποι της καρδιάς μου λιγοστεύουν, τα πόδια μου λυγίζουν και θυμάμαι τη μαμά μου που μού ‘λεγε «μην πας στην κηδεία του τάδε δεν πειράζει, σε παρακαλώ και στη δική μου κηδεία ας μην έρθει κανείς». Γι’ αυτό όταν πέθανε η μαμά μου δεν ήθελα να καλέσω κανέναν. Να είμαστε μόνον εμείς. […] Τις τελευταίες μέρες πήγαινα κάθε μέρα σχεδόν. Άλλωστε με ήθελε. Την καταλάβαινα από το χαμόγελο που μου χάριζε κάθε φορά που με έβλεπε. Τη μέρα που θα έφευγε, 30 Ιουνίου, θαρρείς μου έστειλε ένα μήνυμα και πήγα το πρωί στις δέκα, ενώ άλλοτε πήγαινα το απόγευμα και έτσι βρέθηκα κοντά της. Ποτέ δεν θα ξεχάσω αυτό το μεγαλείο. Να δω εγώ άνθρωπο να πεθαίνει! Από φυσιολογικό θάνατο, βέβαια. Ήδη είχε συμπληρώσει τα ενενήντα πέντε».

Στη συνέχεια περιγράφει τα περιστατικά της ζωής της Μίγιας και τα γεγονότα γύρω από την τελική κατάληξη της φίλης της. Το κείμενό της το έγραψε και το περιποιήθηκε, όπως περιποιείτο τα κέικ και τις πίτες της. Το έδωσε και στην κόρη της και το δακτυλογράφησε, βάζοντας από πάνω την εξής αφιέρωση: «Το κείμενο αυτό γράφτηκε μετά από μια εμπειρία μου και το αφιερώνω στο Θ[ανάση] Τ[ζαβάρα]». Έκπληκτος από την λογοτεχνική ποιότητα του κειμένου, της πρότεινα να το στείλει σε ένα σοβαρό λογοτεχνικό περιοδικό. Και όντως, έγινε ενθουσιωδώς δεκτό και δημοσιεύτηκε. Μου έφερε το τυπωμένο κείμενο με την εξής αφιέρωση: «Σας ευχαριστώ που με βοηθήσατε, όχι μόνο να ξεπεράσω τον θάνατο, αλλά και να τον περιγράψω. Θ.».

Ο Φρόιντ και πάλι « Επόμενο είναι τότε να αναζητούμε για τις απώλειες της ζωής ένα υποκατάστατο στον κόσμο της μυθοπλασίας, στη λογοτεχνία, στο θέατρο. Εκεί βρίσκουμε ακόμη ανθρώπους που ξέρουν να πεθαίνουν, ακόμη και τέτοιους που καταφέρνουν μάλιστα να σκοτώσουν έναν άλλο. Μόνον εκεί εκπληρώνεται για μας η προϋπόθεση υπό την οποία θα μπορούσαμε να συμφιλιωθούμε με τον θάνατο, αν δηλαδή παρ΄όλες τις μεταπτώσεις της ζωής η δική μας ζωή παρέμενε ανέπαφη».

Αυτό που μας ενδιαφέρει σε αυτή την περίπτωση είναι ότι καίτοι η Θάλεια δεν έχει τελείως τιθασεύσει το άγχος αποχωρισμού και απώλειας, χωρίς να έχει απόλυτα συμφιλιωθεί με το θάνατο, ωστόσο υπήρξε μια διπλή μετακίνηση που της επέτρεψε να ξανοιχτεί στη ζωή και παρόλες τις δυσκολίες της ηλικίας να χαίρεται τη ζωή μέσα από ενέργειες, οι οποίες ξεπερνάνε είτε την απλή σαγηνευτική στρατηγική με τις πίτες και τα κέικ, είτε την παραδοσιακή λειτουργία της φροντίδας και του καθήκοντος. Η προτροπή του θεραπευτή «και γιατί αυτά τα πράγματα που λέτε τόσο ωραία δεν τα γράφετε;», αντιρρόπησε την πατρική ρήση «σου αναθέτω την ευθύνη όλης της οικογένειας» και επέτρεψε σε αυτή τη φιλόδοξη και προφανώς προικισμένη γυναίκα να μετακινηθεί από τη θέση του βιοπαλαιστή πάτερ φαμίλιας, θέση φροντίδα την οποία έλαβε και για τα μικρότερα αδέρφια και αργότερα τα παιδιά της, προς έναν χώρο δημιουργικότητας και ευχαρίστησης. Δεν είναι μόνο το σκηνικό που κατασκεύασε, καταγράφοντας τον «φυσιολογικό» θάνατο της φίλης της και που έχει σταθεί κορώνα στο κεφάλι της, αναφορά θετική μπρος στο φόβο του θανάτου, αλλά και η απόφασή της να μάθει παραδοσιακούς χορούς στο κέντρο του δήμου της γειτονιάς της. Θα πρέπει να δείτε την έκφρασή της όταν μια μέρα ήρθε και μου έδειξε υπερήφανη μια έγχρωμη φωτογραφία, όπου ντυμένη καραγκούνα χόρευε δημόσια ένα συρτό της Θεσσαλίας.

Ας μου επιτρέψετε να κλείσω όχι με δικά μου λόγια, αλλά με τα λόγια του ποιητή «Στην οδό των Φιλελλήνων»:

«Θεέ! Ο καύσων αυτός χρειάζεται για να υπάρξει τέτοιο φως! Το φως αυτό χρειάζεται, μια μέρα για να γίνει μια δόξα κοινή, μια δόξα πανανθρώπινη, η δόξα των Ελλήνων, που πρώτοι, θαρρώ, αυτοί στον κόσμο εδώ κάτω έκαμαν οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου».

Σας ευχαριστώ

Θανάσης Τζαβάρας

29 Νοεμβρίου 2008

Publicités